ऑक्टोबरच्या मध्यापासून नोव्हेंबरपर्यंत अंगात उष्णता आणि ॲसिडिटी का वाढते? शरद ऋतू आणि पित्त

पावसानंतर अंगात उष्णता आणि ॲसिडिटी जास्त का वाटते?

तुम्हालाही हे जाणवलं असेल. पावसाळा संपतो, आकाश निरभ्र होतं आणि दुपारचं ऊन पुन्हा कडक होतं. त्याच सुमारास अनेक घरांत एकच तक्रार ऐकू येते: जड जेवणानंतर जळजळ, तोंडात आंबट चव, संध्याकाळपर्यंत चिडचिड. आयुर्वेद याला फक्त कॅलेंडरचा योगायोग मानत नाही.

आयुर्वेदात सहा ऋतू सांगितले आहेत. शरद ऋतू साधारण ऑक्टोबरच्या मध्यापासून डिसेंबरच्या मध्यापर्यंत असतो. शास्त्र सांगतं की अग्नीसारखे गुण असलेला पित्त दोष पावसाळ्याच्या महिन्यांत शांतपणे साचतो आणि ऊन परत आलं की सहज बिघडू शकतो. म्हणूनच या काळात पारंपरिकपणे विशेष काळजी घेतली जाते.

पित्त म्हणजे नेमकं काय, सोप्या भाषेत?

पित्त हा दोष उष्णता, रूपांतर आणि पचनाशी संबंधित आहे. संतुलित अवस्थेत तो चांगला अग्नी, तल्लख बुद्धी आणि नियमित भूक यांना आधार देतो. शास्त्रात पित्ताचे गुण उष्ण, तीक्ष्ण, लघु आणि थोडे स्निग्ध सांगितले आहेत. ऋतू आणि रोजच्या सवयी हे गुण आणखी वाढवतात तेव्हा जेवणानंतर जळजळ, आंबट ढेकर किंवा अस्वस्थता आणि चिडचिड जाणवू शकते.

सविस्तर समजून घ्यायचं असेल तर आमचे ‘अम्लपित्त म्हणजे काय’ आणि ‘पित्त प्रकृतीच्या पोटासाठी थंडावा देणारे पदार्थ’ हे लेख वाचा. इथे लक्ष ऋतूवर आहे.

शरद ऋतूत काय खावं?

शास्त्रीय सल्ला अगदी व्यवहारी आहे. हलकं, थंडावा देणारं आणि सहज पचणारं जेवण निवडा, आणि गोड, कडू व तुरट चवींना प्राधान्य द्या.

• गरम, ताजं शिजवलेलं, हलकं जेवण: मुगाची खिचडी, भात, दुधी भोपळा, तोंडली-दोडका, लाल भोपळा
• हंगामी, थंडावा देणारी गोड फळं, जसं डाळिंब, गोड द्राक्षं आणि भिजवलेले मनुके
• थोडंसं तूप, जे पित्तासाठी पारंपरिकपणे सुखावणारं मानलं जातं, मर्यादित प्रमाणात
• कारलं यासारख्या कडू भाज्या, थोड्या प्रमाणात, नेहमीच्या जेवणाचा भाग म्हणून
• जड तिखट आणि कडक मसाल्यांऐवजी स्वयंपाकात कोथिंबीर, बडीशेप आणि जिरं

शास्त्र कशात संयम ठेवायला सांगतं

• खूप तिखट, तळलेलं, तेलकट किंवा आंबट जेवण, आणि रात्री उशिरा खाल्लेल्या जड सणावळीच्या मिठाया
• जास्त दही, लोणची आणि आंबवलेले पदार्थ
• क्षारयुक्त, खारट आणि तीक्ष्ण पदार्थ जास्त प्रमाणात
• जेवण टाळून मग एकदम खूप खाणं

आणखी एक शास्त्रीय नियम तितकाच महत्त्वाचा आहे: खरोखर भूक लागली तेव्हाच जेवा, फक्त घड्याळ बघून किंवा सणाच्या सवयीने नाही. शरद ऋतूत शास्त्र विशेषतः भूक हाच जेवणाचा संकेत मानायला सांगतं.

शरद ऋतूत पित्त शांत ठेवणाऱ्या दिनचर्येच्या सवयी कोणत्या?

फक्त आहार नाही, ऋतुचर्या दिवस कसा घालवावा हेही सांगते.

• दुपारच्या कडक उन्हात दीर्घकाळ राहणं टाळा; टोपी किंवा छत्री सोबत ठेवा
• हलके, हवेशीर सुती कपडे घाला
• थंड संध्याकाळी किंवा चांदण्यात थोडा वेळ घालवा, ज्याची शास्त्र या ऋतूत स्तुती करतं
• दिवसभर खोलीच्या तापमानाचं पाणी प्या, बर्फासारख्या थंड पेयांऐवजी
• नियमित वेळी झोपा, कारण उशिरा जागरण आधीच उष्ण असलेल्या ऋतूत आणखी उष्णता वाढवतं
• रात्रीचं जेवण लवकर आणि हलकं ठेवा, झोपण्याआधी दोन-तीन तास

यात काहीही नाट्यमय नाही. ही ऋतूची शांत सल्लामसलत आहे, शतकांपूर्वी आपल्यासारखंच हेच भारतीय वर्ष जगणाऱ्या माणसांसाठी लिहिलेली.

या ऋतूत तन्वीशता कुठे बसते?

तन्वीशता तीन औषधींना शास्त्रीय घनसत्व पद्धतीने एकत्र आणते. शतावरी पारंपरिकपणे शीतल आणि पोषक मानली जाते. गुडुची ही रसायन औषधी आहे, जिला शास्त्र त्रिदोषांवर सौम्य सांगतं, पित्तावरही. अनंतमूळ (सारिवा) तिच्या शीतल गुणासाठी ओळखली जाते. तिन्ही मिळून रोजच्या पचनासाठी आणि संतुलनासाठी आयुर्वेदिक वेलनेस आधार म्हणून वापरल्या जातात.

वर सांगितलेल्या सवयींसोबत ती सर्वोत्तम काम करते, त्यांच्या जागी नाही. नेहमीचं मार्गदर्शन म्हणजे जेवणानंतर पाण्यासोबत दिवसातून दोनदा दोन गोळ्या, किंवा तुमच्या वैद्यांच्या सल्ल्यानुसार. ती ॲसिडिटी किंवा कोणत्याही आजाराचा उपचार नाही.

डॉक्टरांकडे कधी जावं?

ऋतूनुसार उष्णता वाढणं सामान्य आहे, पण काही लक्षणं ऋतूच्या नावावर कधीही टाळू नयेत. जळजळ वारंवार किंवा तीव्र असेल, गिळताना त्रास किंवा वेदना होत असतील, वारंवार उलट्या होत असतील, शौचाचा रंग काळा असेल, कारणाशिवाय वजन कमी होत असेल, छातीत दुखत असेल, किंवा त्रास रात्री झोपेतून उठवत असेल अथवा दोन-तीन आठवड्यांत कमी होत नसेल, तर पात्र डॉक्टरांना दाखवा. तुम्ही गर्भवती असाल, स्तनपान करत असाल, दीर्घकालीन आजार असेल किंवा नियमित औषधं घेत असाल, तर कोणतीही औषधी सुरू करण्यापूर्वी वैद्यांचा सल्ला घ्या, आणि लिहून दिलेले उपचार स्वतःहून कधीही थांबवू नका.

ही माहिती केवळ शैक्षणिक उद्देशाने आहे आणि वैद्यकीय सल्ल्याला पर्याय नाही. वापरण्यापूर्वी, विशेषतः गर्भावस्था, स्तनपान, दीर्घकालीन आजार किंवा सुरू असलेल्या औषधांच्या बाबतीत, कृपया पात्र आयुर्वेदिक वैद्यांचा सल्ला घ्या.